NATURALEZA E SAÚDE MENTAL
Os fenómenos climáticos extremos, como os incendios, a seca ou os terremotos, e as danas poden provocar ecoansiedade, unha resposta emocional ante a preocupación pola crise ambiental. Non se trata necesariamente dun trastorno, senón dunha reacción comprensible ante unha realidade que afecta cada vez máis o noso contorno e a nosa saúde.
A ecoansiedade pode manifestarse como medo, tristeza, rabia, estrés ou impotencia. O problema aparece cando estas emocións xeran parálise e a sensación de que as nosas accións non serven de nada. A investigación científica sinala que existen diferentes formas de afrontala.
Unha delas é reconectar coa natureza, por exemplo mediante a observación de aves. O contacto co contorno axuda a centrar a atención, reducir o estrés e romper os ciclos de preocupación. Tamén resulta beneficioso pasar á acción, especialmente mediante iniciativas colectivas relacionadas coa protección do medio ambiente.
Ademais, é importante compartir as nosas preocupacións con outras persoas, crear redes de apoio e, cando a angustia interfire de maneira persistente na nosa vida cotiá, buscar axuda profesional. Tamén pode axudar atopar un sentido persoal ao que sentimos e manter a esperanza sen ignorar a gravidade da situación.
En definitiva, a ecoansiedade non ten por que conducir á parálise. Sentir preocupación polo planeta demostra que estamos conectados co noso contorno. Transformar esa preocupación en coñecemento, contacto coa natureza e pequenas accións pode axudarnos a recuperar a sensación de que podemos contribuír.
Unha forma sinxela de comezar é volver á natureza e observala. Na nosa Reserva Ornitolóxica, temos un espazo privilexiado para reconectar co contorno, descubrir a súa biodiversidade e atopar na observación de aves unha maneira de transformar a preocupación en acción.
Os fenómenos climáticos que están a acontecer durante este verán, como os incendios, a seca e os terremotos, poden levarnos a sentir o que se denomina ecoansiedade. Pero que é? Que podemos facer? A onde nos leva? A natureza e a saúde están conectadas e, cada vez máis, a ciencia corrobórao con estudos.
Este verán, España viviu o maior incendio da súa historia: o lume que arrasou a Serra Oeste de Madrid e o sur de Ávila calcinou máis de 50.000 hectáreas e obrigou a evacuar municipios enteiros, nunha emerxencia declarada de interese nacional. Imaxes como esas —o fume cubrindo o ceo, os montes ennegrecidos— son, para moitas persoas, a cara máis visible da ecoansiedade: ese nó de medo, impotencia e tristeza ante unha crise climática que xa non é abstracta nin afastada. Estas imaxes remexeron por dentro a moitas persoas.
Que é a ecoansiedade?
A ecoansiedade non é un trastorno nin unha reacción desproporcionada: é, sobre todo, unha resposta emocional razoable ante unha crise real. Preocuparse polo futuro do planeta, sentir tristeza ao ver unha paisaxe queimada ou rabia ante a inacción non son síntomas de nada que estea roto, senón sinais de que seguimos conectados co que nos rodea.
O problema non é sentir esa angustia, senón quedar atrapados nela: na parálise, na sensación de que nada do que fagamos importa. Unha revisión sistemática publicada no Journal of Environmental Psychology (Boluda-Verdú, Senent-Valero, Casas-Escolano, Matijasevich e Pastor-Valero, 2022) confirma que a ecoansiedade está asociada con síntomas de ansiedade, depresión, estrés e insomnio —sobre todo entre as persoas máis novas—, pero tamén sinala algo esperanzador: existen formas de afrontala que reducen ese impacto. Aí é onde convén buscar unha saída.
Da parálise á acción: o que di a ciencia
Fronte a esa parálise, hai outra resposta posible. Segundo unha reportaxe recente de Living Bird (Cornell Lab), saír observar aves pode ser moito máis ca unha distracción: o neurocientífico Erik Wing, autor dun estudo publicado no Journal of Neuroscience, explica que a observación de aves «axuda a interromper os ciclos de estrés e rumiación dirixindo a atención cara ao exterior». É dicir, non se trata de mirar cara a outro lado ante o incendio e as súas consecuencias, senón de atopar un lugar concreto —un parque, unha ribeira, un encoro recentemente queimado que comeza a recuperarse— desde o que volver mirar o mundo con curiosidade en lugar de con angustia.
Esa é, no fondo, a diferenza entre quedar na angustia ecolóxica e dar o paso cara á acción: saír, observar, aprender os nomes do que nos rodea e descubrir que coidar do contorno tamén comeza por reconectar con el.
Que funciona, segundo a investigación
A observación de aves é unha vía, pero non a única. A psicoloxía ambiental leva máis dunha década estudando que formas de afrontamento axudan realmente ante a ansiedade climática, e os resultados apuntan a varias liñas —complementarias, non excluíntes.
1. Atoparlle un sentido á angustia. A psicóloga sueca Maria Ojala, referente neste campo, distingue tres formas de afrontar a preocupación climática: centrarse no problema (buscar información, actuar), centrarse na emoción (xestionar o malestar) e centrarse no significado (atopar un papel propio na crise, manter a esperanza xunto ao medo, non no seu lugar). Nos seus estudos con adolescentes e persoas novas, este último tipo de afrontamento —o centrado no significado— é o que máis se asocia co benestar e cun maior compromiso ambiental sostido no tempo.
2. Pasar á acción, incluída a colectiva. Unha revisión sistemática publicada en 2022 no Journal of Environmental Psychology (Boluda-Verdú et al.) atopou que o comportamento proambiental, incluído o activismo climático, pode amortecer o impacto emocional da ansiedade climática sobre os síntomas depresivos. É dicir: participar —desde unha limpeza dunha ribeira ata unha manifestación ou unha campaña de custodia do territorio— non só é unha resposta ética á crise, tamén parece protexer, en parte, a saúde mental de quen participa. Agora ben, os propios autores piden cautela: os estudos incluídos teñen as súas limitacións e a acción proambiental non sempre alivia a ecoansiedade, especialmente cando a persoa percibe o seu esforzo como insuficiente fronte á magnitude do problema. Non é unha fórmula máxica, senón unha vía máis entre varias.
3. Coidar o vínculo con outras persoas. Varias revisións sobre intervencións fronte ao malestar climático coinciden en que as redes de apoio comunitario funcionan nun nivel diferente —e complementario— ao do cambio individual: falar do que sentimos, compartilo en grupo e sentir que non somos as únicas persoas preocupadas reduce o illamento que adoita acompañar a ecoansiedade.
4. Buscar apoio profesional se é necesario. Cando a angustia interfire de maneira persistente no día a día, pedir axuda é outra forma lexítima de coidarse.
5. Reconectar coa natureza, por exemplo a través da observación de aves, segue a ser unha das vías con máis evidencia acumulada —e probablemente a máis accesible como primeiro paso: abonda con saír e mirar.
Ningún estudo suxire que unha soa destas vías sexa suficiente por si mesma. O que si parece claro é que quedar só coa emoción, sen pasar nunca á acción nin ao vínculo con outras persoas, é a combinación que peor funciona.
Unha angustia compartida, unha acción posible
Os incendios deste verán deixaron unha ferida visible no territorio. Pero tamén deixaron claro algo importante: non estamos sós fronte a esta crise, e sentir o seu peso non ten por que converterse en parálise. Cada vez que alguén sae mirar, aprender, coidar un pouco do que o rodea, esa angustia compartida atopa un lugar onde converterse en algo máis útil: acción. Hai que quedar con esa parte.
E unha forma accesible de empezar é volver á naturaleza e a observación de aves e na nosa Reserva Ornitolóxica temos moita natureza e moitas aves.
Enviada en
