Solemne garza impecablemente branca, delgada, angulosa e elegante.
Esta garzota é case tan grande como a garza real e ten o peteiro forte de cor amarela (agás en época reprodutora que o ten escuro), as patas son longas tamén amarelas e os pés escuros. O pescozo é extremadamente longo, delgado e dobrado, trazo moi característico. Cando voa vese de gran tamaño, con voo alto e pesado de aletexos máis pausados que a garzota común e silueta típica de garza: pescozo recolleito en forma de “S” e patas que sobresaen bastante do corpo. Móvese de forma solitaria ou en bandos pequenos laxos xunto a outras ardeidas. Espera pacientemente na beira dos humidais. O comercio das súas plumas nupciais a grande escala na segunda metade do s. XIX para a confección de chapeus e ornamentos traduciuse nun gran declive das súas poboacións. Hoxe está en aumento.
Aliméntase de peixes, insectos acuáticos e outros pequenos animais.
Habita extensos humidais continentais ou costeiros, como lagoas, encoros, marismas, albufeiras, deltas e arrozais, aínda que no inverno tamén está presente en esteiros ou pequenas pozas do interior.
É unha especie colonial que cría con outras ardeidas en grandes lagos superficiais, pantanosos con carrizos e algunha vexetación arbórea, onde sitúan unha plataforma pouco profunda xa sexa en árbores, arbustos ou na vexetación palustre. Entre abril e xullo fan unha posta. Poden ter entre dous e seis pitos.
Ocupa todos os continentes. En Europa a súa poboación reprodutora concéntrase sobre todo no sueste. No inverno repártense por rexións ribeiregas do Mediterráneo oriental, unha parte chega ao norte de África e mesmo atravesan o Sáhara.
A garzota grande en España é unha ave invernante que ata hai uns anos era unha especie rara, actualmente é escasa pero regular tanto na península como en Baleares, aínda que cada vez son máis os exemplares que recibimos durante o inverno procedentes de Europa, destacando na conca mediterránea (o Levante e delta do Ebro). En Canarias é accidental. Nidifica en escasos núcleos do delta do Ebro e as marismas do Guadalquivir, abandonando as colonias entre setembro e principios de novembro, para regresar entre finais de febreiro e comezos de abril.
Na Reserva Ornitolóxica do Grove e máis concretamente no Complexo Intermareal Umia-O Grove, cada ano chegan entre 1 e 3 garzotas grandes a pasar o inverno e que se poden observar desde distintos puntos ornitolóxicos da enseada.
Tras a votación popular posta en marcha por SEO/BirdLife para decidir a especie bandeira deste ano, la gañadora resultou ser esta ave frecuente en contornas urbanas co 49,58%.
As outras das aspirantes, que repetían candidatura, eran o picanzo real, que ocupou o segundo lugar co 27,15%, e o tartaraña cincenta, que, co 23,27%, quedou en terceira posición.
Os cirrios súmanse á longa listaxe de aves comúns, como pardais ou andoriñas, en declive poboacional, un claro sinal de que nos enfrontamos a unha crise ecolóxica sen precedentes. Unha crise que require dun cambio rápido cara a un modelo sostible que permita facerlles fronte aos dous grandes desafíos da humanidade: o cambio climático e a cada vez máis alarmante perda de biodiversidade.
Como cada ano, desde 1988, SEO/BirdLife pon en marcha a campaña de comunicación e conservación “Ave do Ano” para chamar a atención sobre a situación que atravesan algunhas das especies máis ameazadas da avifauna e os seus hábitats e contribuír a que non siga empeorando o seu estado e mellorar a súa situación. Ata hoxe, 31 especies de aves foron elixidas para levar o distintivo de “Ave do Ano”.
O obxectivo é poñer o foco sobre unha especie que necesita unha atención especial, ben polo seu mal estado de conservación, ben porque simboliza a urxencia de protexer os hábitats que a acollen e frear as causas que están orixinando o seu estado desfavorable de conservación. En 2021 as miradas diríxense ao cirrio, declarado por votación popular como Ave do Ano 2021 cun 49,48% dos votos.
Os cirrios atópanse entre vos seres vivos máis fascinantes do planeta pola súa asombrosa forma de vida. Estas aves adaptáronse de tal forma á vida no aire que poden pasar ata un ano sen pousaren en ningún momento, comendo, bebendo e durmindo mentres voan de forma ininterrompida. Unicamente no momento de nidificar requiren pousar, algo que sempre farán nas alturas, habitualmente en edificacións, xa que teñen serios problemas para remontaren o voo en caso de caeren accidentalmente ao chan. É, por iso, unha ave migratoria moi ligada ao medio urbano e moi próxima aos seres humanos, e ás súas vilas e cidades.
“O cirrio súmase á xa longa lista de aves comúns, as que nos acompañaron sempre nos nosos barrios e vilas, que sofren un declive poboacional. Que vexamos menos pardais, menos andoriñas ou menos cirrios non é anecdótico senón un poderoso sinal de alarma clara de que enfrontamos unha crise ecolóxica sen precedentes que nos debe obrigar a repensar a nosa relación coa natureza. O actual modelo de desenvolvemento non funciona, non está preparado para enfrontar os dous grandes desafíos que ten a humanidade e cuxos efectos estamos a notar xa: o cambio climático e a perda de biodiversidade”.
Unha especie en declive
Os datos do programa de seguimento de aves comúns en primavera de SEO/BirdLife (Programa Sacre) evidencian que o cirrio experimentou en España un declive do 27,2% nos últimos 22 anos (1998-2020). É unha especie protexida a escala estatal, ao igual que os seus niños, polos e ovos, incluída na Listaxe de Especies en Réxime de Protección Especial. Tamén está protexida a escala internacional pola Directiva de Aves e o Convenio de Berna.
Unha das súas principais ameazas é a destrución dos seus lugares de cría. Tanto os cirrios como os pálidos volven ano tras ano a criar nos mesmos edificios. En ocasións, ao chegaren desde África, os cirrios atópanse coas súas zonas de cría destruídas por obras de rehabilitación, ou mesmo sucede que as obras comezan cos cirrios no interior dos seus niños. Nestas situacións obsérvase a desesperación dos cirrios adultos por atoparen desaparecida a entrada aos seus niños.
Esta ameaza pódese evitar facilmente cun bo coñecemento dos lugares de cría da especie e directrices de actuación respecto diso para os propietarios dos edificios, arquitectos e aparelladores, administradores de predios, que permitan evitar obras durante o período reprodutor e conservar os ocos que utilizan para criar nas rehabilitacións, e integrando nos edificios rehabilitados niños artificiais que ofrezan unha alternativa aos lugares de cría desaparecidos. De feito, en previsión do desexado aumento das rehabilitacións de edificios para mellorar o seu consumo e eficiencia enerxética que veremos nos próximos anos, a organización conservacionista considera especialmente importante implementar este tipo de medidas. Desta maneira contribuirase a que a transición ecolóxica en España sexa modélica.
Nalgúns países e cidades xa existen requirimentos legais que deben cumprirse en calquera obra que lle poida afectar á biodiversidade urbana, sen dúbida un dos retos nos que debemos avanzar no noso país.
Doutra banda, desde SEO/BirdLife insístese en que a eliminación ou destrución de niños de aves protexidas é unha práctica prohibida pola lexislación española, europea e internacional.
Accións para a súa conservación en 2021
O ano do cirrio colocará a biodiversidade urbana no centro da acción de SEO/BirdLife, que vén traballando nesta liña desde hai unha década. É preciso naturalizar os barrios e vilas, en todas as súas dimensións, co obxecto de converter os espazos en que vivimos e traballamos en aliados fronte á perda de biodiversidade e o cambio climático e, con iso, en ferramentas que melloran a nosa saúde e a nosa calidade de vida.
A biodiversidade urbana debe ser un eixe vertebrador das políticas municipais. Son numerosos os estudos científicos que demostraron que un maior contacto coa natureza contribúe a mellorar a saúde dos habitantes das cidades, permitindo o contacto directo coa biodiversidade no día a día da cidadanía.
A organización abordará este ano cun abano de accións que promovan cambios favorables para o cirrio que, por extensión, representarán melloras nas nosas contornas de vida. Neste sentido, será fundamental a colaboración cos diferentes axentes que interveñen na planificación urbanística, a construción e a rehabilitación de edificios, co obxecto de incorporar os cirrios -e o resto de variables da biodiversidade urbana- no seu deseño.
O ano do cirrio tamén implicará traballar no campo, especialmente na redución do uso de praguicidas e fertilizantes, tanto no medio natural como nas contornas urbanas, para mellorar o estado de conservación dos insectos, dos que se alimentan os cirrios e outras aves insectívoras. Sen bichos, non hai vida.
Ademais, os traballos de seguimento científico da avifauna pousarán a súa mirada no cirrio. SEO/BirdLife estudará con maior detalle os seus roteiros migratorios e os posibles cambios ambientais que lle están a afectar ao cirrio. Toda a cidadanía pode participar neste tipo de estudos a través das apps de ciencia cidadá que a organización pon á súa disposición e que, entre outras cuestións, pode achegar información de interese sobre os efectos que xa está a provocar o cambio climático nesta ave tan próxima ao ser humano.
E onde sexa necesario, SEO/BirdLife actuará legalmente para protexer as aves comúns e, en particular, o cirrio. De feito, a organización conta cun portal de denuncias ao dispor da cidadanía, co que alertar de posibles vulneracións da normativa como, por exemplo, a destrución de niños en época de cría.
Gaviota cana, Ostrero euroasiático y Correlimos tridáctilos. G. Ferreiro.
Hai unha ruta para observar aves preto do núcleo urbano do Grove, sinxela, cómoda, que podemos facer a pé e que transcorre pola zona marítima da costa norte do municipio meco.
O paseo ten unha duración aproximada de 1 hora e neste poderemos observar un mínimo de 20 especies de aves. O ideal sería levar uns prismáticos e unha sinxela guía de aves, pero se non os temos, a simple vista tamén vale.
Coa media marea ou con ela devalando, partimos da lonxa do Grove seguindo o paseo de Lordelo. Desde aquí, entre as rochas costeiras e no mar apuntaremos as primeiras gaivotas: choronas, patiamarelas, algunha escura e tamén corvo mariño grande ou carrán cristado que descansa nos rochedos.
Chegaremos ao esteiro de Terra do Porto. Atentamente observaremos os limos do intermareal, por onde as limícolas roldan: bilurico das rochas, virapedras, pilro común, píllara real, ou bilurico claro e mazarico chiador na liña de marea. Non perdamos de vista as gaivotas desta enseada, pois entre o bulicio das choronas seguro que haberá gaivotas cabecinegras ou as escasas gaivotas canas que atarefadamente levantarán algas para se alimentaren das criaturas que viven debaixo.
Chegando ao final do paseo do esteiro atravesaremos un tramo entre ruelas, aquí fixarémonos nas aves urbanas: pardais comúns, pegas, rulas turcas, etc. Chegados de novo á costa, seguiremos pola senda litoral paralela ás praias de Rons: lavandeira branca, garzota, ou as bonitas gabitas entre as rochas, ademais de corvos mariños cristados nas bateas da ría, que aumentarán a nosa listaxe de aves.
Para finalizar percorreremos o tramo de Porto dos Padroneses. Sorprendémonos cos lavancos, garza real ou gaivotón. Chegados á EDAR deterémonos a observar a zona húmida que se estende á man esquerda, onde se moven diversos paxariños: paporrubio, merlo, carriza dos xuncos, rabirrubio…, ou aves máis grandes como pombo torcaz, corvo pequeno ou lagarteiro. Nas dunas das praias ademais de lavandeiras brancas, biluricos das rochas ou chascos, as picas dos prados completarán a xornada de “paxareo”.
Aves acuáticas na enseada de O Vao. Reserva Ornitolóxica do Grove. Foto: G. Ferreiro.
Hoxe lembraremos unha vez máis que aReserva Ornitolóxica do Grove non só é a zona máis importante para a inverna deaves acuáticas de toda Galicia, senón que é tamén un dos espazos ornitolóxicosmáis destacados de todo o norte peninsular.
Con esta pequena mostra queremosexpoñer os números dalgunhas aves censadas durante os meses de novembro edecembro na baía da Lanzada e na enseada do Vao, ambas da Reserva Ornitolóxica.
Os números de cada especie daenseada do Vao non corresponden a censos totais deste espazo, senón a recontosrealizados nalgún punto concreto da enseada.
